Najaar Canvas : vijfde verjaardag van "9/11"

T

he Falling Man gaat over een bloedstollende foto van een man die uit de WTC gesprongen is: wie was die man en waarom was de foto zo controversieel? Op 11 september 2006 is het precies vijf jaar geleden dat de grootste terroristische actie aller tijden plaatsvond: twee gekaapte burgervliegtuigen vlogen te pletter op de 'twin towers' van het World Trade Center in New York, één op het Pentagon en een derde was op weg naar het Witte Huis in Washington, maar stortte neer in een veld in Penssylvania. De gevolgen waren catastrofaal. Zo'n 3000 mensen kwamen om het leven op 9/11 en een veelvoud daarvan in de daaropvolgende 'War on Terror', met de oorlogen in Afghanistan en Irak, en de talrijke grote bomaanslagen, o.a. in Bali, Madrid en Londen. Al-Qaeda en Osama Bin Laden werden synomienem voor wereldwijd terrorisme. De impact van 9/11 was des te groter omdat miljoenen mensen over heel de wereld de gebeurtenissen  ive op televisie konden volgen. De beelden lieten bij iedereen die ze zag een verpletterende indruk na. De wereld zou nooit meer dezelfde zijn.

9/11: The Day the World Changed
'Waar was u op 11 september 2001?' is een vraag die in het begin van de 21ste eeuw het zelfde gewicht heeft gekregen als soortgelijke vragen over de dag waarop Kennedy werd vermoord of de eerste maanlanding plaatsvond. De vliegtuigen die zich op een klaarlichte, zonnige dag in de WTCtorens boorden en de enorme wolkenkrabbers die als kaartenhuisjes ineenzakten in wolken van stof: wie de beelden gezien heeft, vergeet ze nooit. En iedereen heeft ze gezien, want de aanslagen waren wereldwijd live te volgen op televisie. Maar de onvoorstelbare enormiteit van de beelden verhulde vaak de individuele menselijke tragedies die zich achter die wolken van stof en puin afspeelden. Wat als het antwoord op de vraag hierboven was: 'in de WTC'? Dat is het uitgangspunt van de documentaire '9/11: The Day the World Changed. Op maandag 11 september om 20.50 u. De film vertelt het verhaal van een aantal mensen die op die fatale 11de september in de twin towers aan het werk waren en wier dagelijkse routine op brutale wijze werd verstoord door de aanslagen. Ze staan symbool voor de belevenissen van de 18.000 mensen die zich op dat moment in de WTC bevonden. Hun verhaal wordt gereconstrueerd aan de hand van hun eigen getuigenis (als ze het geluk hadden de catastrofe te overleven), die van hun familie, van de hulpverleners, van Khalid Sheikh Mohammed (Osama's meesterbrein achter de aanslagen), en op basis van officiële verslagen van de Federal Aviation Authority en het "9/11 Commission Report". Interviews wisselen af met archiefbeelden en gereconstrueerde scènes.

De film begint met een impressie van het alledaagse kantoorleven in de WTC in de vroege ochtend van 11 september. De kijker zal zich makkelijk kunnen identificeren met Melanie De Vere, een 30- jarige Britse uitgeefster die een vergadering organiseert in de noordelijke toren. Of met Stanley Praimnath, een bankier maar ook een diep gelovige familievader die in de zuidelijke toren werkt. We maken ook kennis met Hong Zhu, een makelaar die de bomaanslag op het WTC in 1993 nog heeft meegemaakt, en met Jan Demczur, een Poolse ruitenwasser die al tien jaar in het gebouw werkt en er vele kantoren en gangen, maar ook gezichten kent. En dan, om 8.45 u., gebeurt het: American Airline vlucht 11 boort zich in de 91ste verdieping van de noordelijke toren. Achttien minuten later slaat United Airlines vlucht 175 in op de 81ste verdieping van de zuidelijke toren, precies waar Stan Praimnath zijn kantoren heeft. Hij kan nog net wegduiken onder zijn bureau: een reactie die hem wellicht het leven redt, al zit hij wel vast onder het puin. De meeste van zijn medewerkers zijn op slag dood. Makelaar Brian Clark probeert na de inslag vanop de 84ste verdieping naar beneden te komen. Door de rook, het vuur en het stof geraken ze niet voorbij de 81ste verdieping. Maar Clark hoort wel een zwak hulpgeroep. Het is Stan, die nog steeds vastzit onder zijn bureau. Clark slaagt erin hem te bereiken en te bevrijden, terwijl zijn collega's weer naar boven rennen. Hij zou ze nooit meer terugzien. Maar Clark en Praimnath geraken op één of andere manier toch voorbij de 81ste verdieping naar beneden.

Ondertussen wordt de grootste hulpactie uit de geschiedenis van New York op het getouw gezet. Meer dan 1000 hulpverleners komen daarbij in actie. Maar al snel wordt duidelijk dat blussen onmogelijk is. De liften werken niet en te voet zou het een brandweerman een uur kosten om tot op de plaatsen van de impact te geraken. Evacueren is de enige mogelijkheid. De brandweerlui doen wat ze kunnen, maar de meeste mensen in de torens zijn op zichzelf aangewezen. Vooral wie in de verdiepingen net onder of boven de impact zit, heeft nauwelijks een kans om weg te geraken. Ramenwasser Jan Demczur zit samen met vijf andere mannen vast in een lift in de noordelijke toren, ergens tussen de 43ste en de 77ste verdieping. Met het metalen heft van zijn waterschraper slaagt Demczur er na een uur werken in een gat te maken in de muur van de liftschacht. Ze haasten zich met de trap naar beneden, maar als ze op de 11de verdieping zijn, stort de andere toren, de zuidelijke, in. Meer dan 1000 mensen komen daarbij om. Het puin en het stof dringen bovendien bijna ogenblikkelijk door in de noordelijke toren en maken het voor Jan Demczur en de anderen haast onmogelijk om verder te geraken. Maar Demczur kent de toren als zijn broekzak en slaagt er toch in om samen met de vijf anderen beneden te geraken.

De ervaringen van Clark, Praimnath en Demczur zijn slechts twee van de verhalen waarmee deze film de aanslagen van 9/11 een menselijk gelaat geeft. De getuigenissen van de betrokkenen en de waarheidsgetrouwe, respectvolle reconstructies tonen hoe verrassing, onzekerheid en verwarring omslaan in wanhoop en doodsangst, en hoe sommige mensen in de meest dramatische omstandigheden boven zichzelf kunnen uitgroeien om hun eigen leven en dat van anderen te redden. De film werd gemaakt door Richard Dale (bekroond voor zijn docudrama D-Day).

www.canvas.be/9-11

'The Day the World Changed', maandag 11 september om 20.50 uur op Canvas.

The Falling Man
Eén van de meest beklijvende beelden van 9/11 is de foto van een man die van de noordelijke toren springt of valt. Het is een ijzingwekkende foto, bijna mooi in zijn geometrische esthetiek, maar o zo tragisch en pijnlijk. De man lijkt loodrecht naar beneden te vallen, zijn linkerbeen een beetje ingetrokken, zijn armen naast zijn lichaam, dat in volmaakte parallellie is met de lijnen van de twee torens, links de noordelijke, rechts de zuidelijke. De foto was destijds te zien in kranten over heel de wereld. Hij had alles in zich om één van de icoonbeelden van 9/11 te worden. Toch werd hij al snel na de eerste publicatie uit de geschiedschrijving van 9/11 geschrapt. De Channel 4-documentaire The Falling Man vertelt het verhaal achter de intrigerende foto en dat van de man die erop te zien is. Het is tegelijk het verhaal van alle andere 'jumpers', zoals ze in de pers werden genoemd: zo'n 200 mensen die een snelle dood verkozen boven de dreigende pijn door het vuur, de hitte of de rook. De documentaire gaat op zoek naar de identiteit van de vallende man en naar de fotograaf, niet de eerste de beste zo blijkt: Richard Drew nam ook de beroemde foto's van de stervende Bobby Kennedy. De film onderzoekt ook waarom de publieke opinie zich tegen de foto keerde en de uitgevers 'de vallende man' na de eerste publicatie schoorvoetend naar de archieven verbanden.

www.canvas.be/9-11
'The Falling Man', maandag 11 september om 22.50 u. op Canvas.

Internationaal terrorisme

September lijkt voor terroristen wel een favoriete maand om toe te slaan. In 1972 was er de ontvoeringsactie van het "Zwarte September"-commando tijdens de Olympische Spelen in München en een kleine 30 jaar later de aanslagen in New York. Naar aanleidng daarvan programmeert Canvas in september vier documentaires over internationaal terrorisme. Eerst zijn er twee films over München 1972 (waarbij de met een Oscar bekroonde documentaire One Day in September). Daarna volgt een indrukwekkend docudrama over 9/11 en tot slot is er een documentaire over de aanslag op het Opec-hoofdkwartier in Wenen in december 1975. Op maandag 4, 11 en 18 september, na Terzake en op dinsdag 5 september om 22.10 u. In de vroege ochtend van dinsdag 5 september 1972 viel het Olympisch dorp in München ten prooi aan terreur. Het commando "Zwarte September" van de Palestijnse Fatah-beweging (in Libië getrainde, jonge, intelligente, maar tegelijk ongemeen radicale terroristen) probeert Israëlische atleten te gijzelen in ruil voor de vrijlating van 200 Palestijnse gevangenen die in Israëlische gevangenissen vastzitten.

Een dag later eindigt hun actie in een bloedbad: 11 atleten, 5 kidnappers en 1 Duitse politieagent zijn omgekomen. Aan de vooravond van 5 september, op maandag 4 september 2006 om 20.50 u., brengt Canvas in de documentaire Bloed en spelen: München, 1972 een reconstructie van deze huiveringwekkende gebeurtenis, met als centrale getuige VRT-correspondente Ankie Rechess, die het vanop de eerste rij meemaakte en haar man, schermcoach Andre Spitzer, verloor.

Op de dag van de aanslag zelf, op dinsdag 5 september, volgt One Day in September, de met een Oscar bekroonde film van Kevin McDonald over de aanslagen in München. De film combineert archiefmateriaal met interviews en gereconstrueerde scènes. Het commentaar is van Michael Douglas. De film is bijzonder spannend opgebouwd en erg verhelderdend over de omstandigheden van de aanslag, de amateuristische aanpak van de Duitse veiligheidsdiensten, de hypocrisie van het Internationaal Olympisch Comité en de weinig fraaie nasleep van de aanslagen: de drie overlevende en opgepakte gijzelnemers werden na een nogal schimmige kaping van een Duits vliegtuig vrijgelaten in ruil voor de passagiers. Twee van die vrijgelaten terroristen werden later door de Israëlische geheime dienst geliquideerd. De derde, Jamal Al Gashey, is één van de getuigen in de film, vermomd en ondergedoken, 'ergens in Afrika'. Andere getuigen zijn Ankie Spitzer-Rechess, Israëlische atleten, officials, veiligheidsagenten, politiemensen, een Duitse generaal en journalisten die het drama destijds hebben gevolgd.

De conclusie is eenduidig: met een professionele en efficiënte aanpak van de veieligheidsdiensten waren er veel minder slachtoffers gevallen. Op dinsdag 5 september om 22.10 u. Op 11 september 2006 is het de vijfde verjaardag van de hallucinante gebeurtenis die het aanzien van de wereld veranderde: sinds de aanslagen in New York bepaalt niet langer de nasleep van de Oost- West-tegenstelling en Koude Oorlog de politieke wereldagenda en de nieuwsberichtgeving, maar wel de escalatie van de confrontatie tussen de Westerse en de Arabische wereld. Reden temeer om op maandag 11 september alle registers open te trekken en uit te pakken met een ultiem document over de aanslagen. 9/11, New York, The Day the World Changed is een 90 minuten durende reconstuctie door de BBC van de aanslagen op de WTC, met nadruk op de verhalen van mensen die het van nabij hebben meegemaakt: slachtoffers en hulpverleners.

Op 21 december 1975 bestormde een 6-koppig terreurcommando onder leiding van Carlos "de jakhals" het OPEC-hoofdkwartier in Wenen. Zeventig aanwezigen, onder wie talrijke olieministers, werden dagenlang gegijzeld. Medewerkers en diplomaten werden koelbloedig afgemaakt. Carlos slaagde in zijn opzet: in een radiocommuniqué vestigde hij voor een wereldwijd gehoor de aandacht op de Palestijnse zaak en ging hij frontaal in de aanval tegen de imperialistische "samenzwering" van Israël en de Verenigde Staten. Zijn commando met nog 30 gegijzelden kreeg de volgende morgen vanwege de Oostenrijke regering vanop een Weens vliegveld vrije aftocht richting Algiers, en vervolgens legde ook Algerije hen geen strobreed in de weg. Een kaakslag voor de Westerse wereld en een symbolische overwinning bij het streven naar internationale erkenning van de Arabische wereld. De OPEC-gijzeling in Wenen, 1975 wordt uitgezonden op maandag 18 september.

www.canvas.be/internationaalterrorisme
'Internationaal terrorisme', vanaf maandag 4 september om 20.50 u op Canvas.