Finale van podcast 'Onaantastbaar': 'Ze hebben het wél gehoord, ze hebben het wél gezien!'

Leidinggevenden die de situatie uit de hand lieten lopen, en nog steeds op hun plek zitten zijn niet de aangewezen personen om voorbeeldgedrag te vertonen. De kern van het probleem zou daardoor onopgelost blijven.

‘Verrot gescholden worden, mensen de grond in trappen, collega’s in het gezicht spugen, in billen of borsten knijpen…’ Zomaar een greep uit de lijst van grensoverschrijdende gedragingen die de Commissie van Rijn optekende in de vele gesprekken die ze voerde met medewerkers van de publieke omroep. Het bijbehorende rapport dat verscheen op 1 februari 2024 kreeg de titel 'Niets gehoord, niets gezien en niets gedaan' en sloeg in als een bom.

In de slotaflevering van de veelgeprezen podcast 'Onaantastbaar' onderzoeken Jair Stein, Jan Maarten Deurvorst en Huda Rais of er na alle schandalen eindelijk een oplossing is gekomen voor het grensoverschrijdend gedrag bij de publieke omroep.

Naomi Ellemers, sociaal- en organisatiepsycholoog en universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht, was een van de hoofdonderzoekers van de Commissie van Rijn. Op basis van gesprekken met tweehonderd omroepmedewerkers kwam de Commissie met aanbevelingen om het tij te keren. Maar de belangrijkste adviezen zijn niet of nauwelijks opgevolgd, vertelt Ellemers in de podcast 'Onaantastbaar'.

'Een van de dingen die we hebben gezegd is: Voorbeeldgedrag is heel belangrijk. Dus je moet je ook afvragen of de mensen die dit al zoveel jaar lang uit de hand hebben laten lopen, of zijdegenen zijn die het weer in goede banen kunnen leiden... En ik heb het idee dat daar heel weinig opvolging aan is gegeven.'

In de eerdere afleveringen van 'Onaantastbaar' was de bizarre geschiedenis van de Nederlandse Moslim Omroep (NMO) te horen, waar onder leiding van omroepdirecteur Frank William extreme vormen van grensoverschrijdend gedrag plaatsvonden. Op het dieptepunt werd een medewerker fysiek door William bedreigd met een honkbalknuppel. Een ander zou hij hebben bedreigd met verkrachting.

Hoewel veel mensen op de hoogte waren van de klachten bij de NMO en er berichten over in de media verschenen, greep niemand in. Hans Ottenhoff werkte destijds bij het Commissariaat voor de Media, de toezichthouder op de omroep. Hij kreeg mails en telefoontjes met klachten over de omroepdirecteur, maar wist niet goed wat ze ermee moesten. Ottenhoff: 'Dat wilden we allemaal niet weten. Daar bemoeiden we ons niet mee.'

Voorblad van het rapport van de Commissie van Rijn. Naomi Ellemers: 'Die titel van het rapport klopt eigenlijk niet.'

Het Commissariaat voor de Media was destijds vooral gericht op het naleven van de mediawet en mocht zich niet bemoeien met problemen op de werkvloer. En dus gebeurde er niets. Inge Brakman was van 1999 tot 2009 Commissaris bij het Commissariaat voor de Media. Ze vindt het pijnlijk om te zien hoe weinig ze destijds deed, terwijl ze op de hoogte was van wat er speelde bij de NMO:

'Het is wel ernstig om het zo terug te zien. Ik merk dat ik het gênant vind en ik merk dat het mij aangrijpt. En ik merk dat ik, net als alle anderen waar wij nu natuurlijk ook commentaar op hebben, dat ze het fout gedaan hebben, dat dat voor iedereen geldt, maar in ieder geval ook voor mij.'

Twintig jaar later worden klachten over grensoverschrijdend gedrag nog steeds niet serieus genomen bij de publieke omroep, zegt professor Ellemers. De Commissie van Rijn sprak niet alleen met omroepmedewerkers, maar ook met vertrouwenspersonen, personeelsfunctionarissen en Raden van Toezicht: 'En een van de dingen die mij heel erg opviel was dat er soms werd gezegd van ‘Oh ja, maar dat weten we wel dat dat gebeurd is... Die mensen hebben dat inderdaad bij ons gemeld, dat klopt’, maar dat de ernst van dat gedrag en de impact ervan op de werkvloer totaal onderschat werd. Wat dat betreft denk ik: die titel van het rapport klopt eigenlijk niet; ‘Niets gehoord, niets gezien, niets gedaan’. Want ik dacht de hele tijd: jullie hebben het wél gehoord, jullie hebben het wél gezien, maar jullie dachten niet dat het belangrijk genoeg was om er iets aan te doen. En dát is het grote probleem.'

Maar is er dan niets gebeurd sinds het onderzoek van de Commissie van Rijn? Zeker wel. Er zijn allerlei nieuwe onderzoeken gedaan en rapporten verschenen, die volgens Ellemers niet de oplossing brengen. Er zijn talloze cursussen gekomen voor de omroepmedewerkers om te voorkomen dat ze een zwijgende bystander worden en ook de leidinggevenden worden tot zelfonderzoek aangezet in de hoop op meer 'mensgericht leiderschap'. Maar ook daar heeft Ellemers geen vertrouwen in:

'Nee, helemaal niet nee. Die cursussen, dat is vaak toch ook weer een manier om voor jezelf, als leidinggevende of als bestuurder te denken van 'ok, kijk maar, ik heb er wat aan gedaan. Ik heb iedereen op de cursus gestuurd.’ Maar als er op die werkvloer niks verandert, dan komen die mensen terug van de cursus en dan gaat alles precies hetzelfde door.'

In de laatste aflevering van 'Onaantastbaar' kijken de makers wat we van de ellende bij de NMO kunnen leren over de huidige problemen bij de publieke omroep; ze gaan langs bij de mensen die niet ingrepen bij de NMO, ondanks alle klachten. En ze nemen opnieuw contact op met oud-omroepdirecteur Frank William. Zal hij reageren op de 101(!) vragen om wederhoor?

'Onaantastbaar',  een podcast van de NTR voor NPO Radio 1, is te beluisteren via de website en app van NPO Radio 1, de gratis NPO Luister-app en andere podcastplatforms.